CÁ NGẦN SẤY MỘT NẮNG
Báu vật từ lòng hồ Sông Đà
Có những sản vật được thiên nhiên ban tặng không chỉ bởi sự đặc biệt của hương vị mà còn bởi sự khan hiếm và những điều kiện tự nhiên rất riêng để hình thành. Với vùng lòng hồ Sông Đà gắn với địa bàn xã Mường Hoa, tỉnh Phú Thọ, cá ngần là một sản vật như thế.
Cá ngần là loài cá nhỏ bé, thân mình trắng trong như thủy tinh, chỉ xuất hiện theo mùa và sinh trưởng tự nhiên trong môi trường nước của lòng hồ. Với người dân vùng sông nước, cá ngần từ lâu đã được xem như “lộc trời”, bởi mỗi mùa cá về lại mang theo niềm vui của những chuyến thuyền đầy khoang và một nguồn sản vật quý giá từ dòng sông quê hương.
Lòng hồ Sông Đà có nguồn nước trong lành, hệ sinh thái tự nhiên và điều kiện thủy văn đặc thù, tạo môi trường thuận lợi để cá ngần sinh trưởng và phát triển. Loài cá này phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và mùa vụ, khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 6 hằng năm là lúc cá ngần xuất hiện nhiều nhất. Những đàn cá nhỏ trong suốt, chỉ nổi bật hai chấm mắt đen, theo dòng nước tạo nên một sản vật vừa dân dã vừa đặc biệt của vùng lòng hồ. Mùa cá ngắn khiến cá ngần vốn đã quý lại càng trở nên đáng trân trọng, bởi người thưởng thức không chỉ thưởng thức một món ăn mà còn thưởng thức một phần đặc trưng của mùa nước Sông Đà.
Để có được những mẻ cá ngần tươi ngon, người ngư dân phải bắt đầu công việc từ rất sớm. Khi mặt hồ còn chìm trong sương, những chiếc thuyền đã lặng lẽ rời bến, mang theo những tấm lưới mắt nhỏ để đón những đàn cá ngần theo dòng nước. Công việc đánh bắt đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm bởi thân cá rất mỏng manh, dễ bị tổn thương và nhanh giảm chất lượng sau khi rời khỏi môi trường nước. Vì vậy, ngay khi thuyền cập bến, cá được nhanh chóng đưa vào sơ chế và bảo quản. Những mẻ cá trắng ngần lấp lánh trong ánh bình minh không chỉ là thành quả của một chuyến đánh bắt mà còn là kết tinh của thiên nhiên, lao động và sự gắn bó của người dân với lòng hồ Sông Đà.
Chính từ đặc tính mùa vụ và sự mong manh của cá ngần, một câu hỏi được đặt ra: làm thế nào để giữ được hương vị của sản vật này lâu hơn, để một món quà chỉ xuất hiện trong vài tháng của năm có thể đến với người tiêu dùng vào nhiều thời điểm khác nhau? Từ trăn trở ấy, Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch tổng hợp Ngòi Hoa, được thành lập năm 2022, đã lựa chọn phát triển sản phẩm Cá ngần sấy 1 nắng, với mong muốn lưu giữ tốt hơn giá trị của cá ngần tự nhiên, đồng thời nâng cao giá trị sản vật của lòng hồ và đưa hương vị Sông Đà đến với nhiều gia đình hơn.
Là đơn vị gắn hoạt động sản xuất nông nghiệp với phát triển du lịch và khai thác giá trị đặc trưng của địa phương, Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch tổng hợp Ngòi Hoa mong muốn mỗi sản phẩm không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần kể câu chuyện về vùng đất, con người và những sản vật đã gắn bó với đời sống cộng đồng. Với cá ngần, đó là câu chuyện về lòng hồ Sông Đà, về những chuyến thuyền ra khơi từ sáng sớm và về nỗ lực đưa một sản vật tự nhiên theo mùa trở thành sản phẩm có giá trị cao hơn, thuận tiện hơn cho người tiêu dùng.
Sau khi cập bến, cá ngần được lựa chọn và đưa ngay vào quá trình sơ chế. Cá được làm sạch nhẹ nhàng, xử lý bằng nước muối loãng phù hợp, sau đó đưa vào quy trình sấy kiểm soát để làm se bề mặt mà vẫn giữ được đặc tính tự nhiên của nguyên liệu. Phương pháp sấy 1 nắng giúp cá có độ săn dẻo vừa phải, hạn chế tình trạng mềm nhũn, dễ nát của cá tươi, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc bảo quản, vận chuyển và chế biến. Sản phẩm hướng tới nguyên tắc giữ được hương vị tự nhiên của cá, không sử dụng phẩm màu công nghiệp và không sử dụng chất bảo quản để tạo màu sắc hay hương vị. Cùng với việc chú trọng quy trình sản xuất, cơ sở sản xuất Cá ngần sấy 1 nắng của Hợp tác xã đã được cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, tạo nền tảng để sản phẩm được kiểm soát về điều kiện vệ sinh và an toàn trong quá trình chế biến.
Điểm hấp dẫn của cá ngần nằm ở chính sự tinh tế vốn có của loài cá này. Cá có thân nhỏ, thịt mềm, vị ngọt thanh và đặc biệt không có xương dăm gây khó chịu khi ăn. Sau khi được sấy một nắng, cá có độ săn dẻo đặc trưng nhưng vẫn giữ được vị ngọt tự nhiên. Khi chế biến, cá có thể được chiên giòn, rim chua ngọt, làm chả hoặc kết hợp với nhiều nguyên liệu khác để tạo thành những món ăn quen thuộc mà mới lạ. Từ một sản vật chỉ xuất hiện trong mùa ngắn ngủi, phương pháp chế biến này giúp người tiêu dùng có thể thưởng thức cá ngần vào nhiều thời điểm trong năm, đồng thời thuận tiện hơn trong bảo quản, vận chuyển và sử dụng.
Đằng sau mỗi gói Cá ngần sấy 1 nắng còn là câu chuyện về những người dân sống cùng lòng hồ. Với họ, dòng sông không chỉ là cảnh quan thiên nhiên mà còn là nguồn sinh kế gắn bó với cuộc sống qua nhiều thế hệ. Việc phát triển sản phẩm từ nguồn cá tự nhiên vì vậy được đặt trong định hướng khai thác hợp lý, tôn trọng mùa vụ và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, hướng tới sự cân bằng giữa giá trị kinh tế và gìn giữ hệ sinh thái. Khi cá ngần được chế biến thành sản phẩm có giá trị gia tăng thay vì chỉ tiêu thụ dưới dạng tươi trong một thời gian ngắn, người dân có thêm cơ hội nâng cao giá trị sản vật quê hương, đồng thời mở ra hướng phát triển sinh kế gắn với đặc trưng của vùng lòng hồ.
Từ những chuyến thuyền trở về trong sương sớm, từ những mẻ cá nhỏ bé được nâng niu ngay khi cập bến, Cá ngần sấy 1 nắng là sự kết hợp giữa sản vật tự nhiên của lòng hồ và bàn tay chế biến của con người. Sản phẩm không chỉ mang đến một món ăn tiện lợi, giàu giá trị ẩm thực mà còn kể câu chuyện về một vùng sông nước, về những người ngư dân cần mẫn và về nỗ lực của Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch tổng hợp Ngòi Hoa trong việc gìn giữ, chế biến và nâng tầm một sản vật đặc trưng của địa phương.
Nếu cá ngần tươi là món quà chỉ xuất hiện trong một mùa của Sông Đà, thì cá ngần sấy 1 nắng là cách để món quà ấy được lưu giữ lâu hơn, để hương vị của mùa cá có thể đến với người thưởng thức ở nhiều nơi và nhiều thời điểm khác nhau. Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ mang theo vị ngọt thanh của cá ngần mà còn mang theo một phần hương vị của dòng sông, của lòng hồ và của cuộc sống nơi những con thuyền vẫn cần mẫn đi đón “lộc trời”.